leestekens

II. de komma,

- deel 2: uitbreidend versus definiërend

aanschouw my hier deze eenvoudige frase:

"jan, die van nederland komt, lust graâg kaas."

die eerste komma is een "uitbreidende komma". wat erop volgt, verleent ons extra informatie over deze jan, maar dan informatie die we strikt logisch gezien niet nodig hebben om te weten te komen over welke jan het gaat.

"jan die van nederland komt, lust graâg kaas."

hier staat er géén komma achter jan; dit wil zeggen dat de byzin die naar jan verwyst ("die van nederland komt"), niet "uitbreidend" is, maar "definiërend; d.w.z. die byzin is wél keihard nodig om te weten te komen over welke jan het gaat. je kan uit deze zin dus ook afleiden dat er hier méérdere jannen bestaan. in deze zin zonder komma, wordt daar één specifieke jan uit tevoorschyn gelicht. dit gaat niet over eender welke jan, dit gaat met nadruk over "jan die van nederland komt." alleen maar dié jan.

nu iétsje meer buiten de lyntjes kleurende:

in een afgryselyk uitzonderlyk geval kan je toch wél die komma weglaten zonder dat de byzin die volgt als "definiërend" hoeft te worden gelezen. de muzikaliteit van de taal neemt het daar dan weêr over van haar meer logische grammatica, de schryftaal daar dan immers de spreektaal imiterend, en wel die van een bepaalde intonatie, byvoorbeeld de intonatie van veroordeling of irritatie. aanschouw my overnieuw deze ene voorbeeldzin:

"jan die van nederland komt, lust graâg kaas."

als de context het wil, zou die zin kunnen worden gelezen als volgt: "jan, die zo belachelyk is om van nederland te komen, moét wel, ondraaglyk voorspelbaar, persé en omdat hy zichzelf interessant vindt, graâg kaas lusten." de reden waarom juist déze intonatie daarmeê wordt opgeroepen, ligt hierin: door de uitbreidende komma, die éigenlyk vereist is, toch maar weg te laten, sla je met nadruk een vereiste pauze over; een pauze die, hoe minuscuul misschien ook, een bepaalde belangrykheid suggereert; m.a.w.: door de verwachte pauze van de geykte komma daar weg te knippen, geef je ons aan dat je hem die belangrykheid niet wenst te gunnen.

    als vanzelfsprekend kunnen op die manier ook àndere emoties worden uitgedrukt - byvoorbeeld, in plaats van irritatie, kan deze weggelaten komma ook ongeduld of zelfs opwinding uitdrukken:

"tatjana die zich heeft aangemeld, mag wel naar my komen."

daar merk je inderdaad de muzikaliteit van spreektaal de overhand beginnen te krygen op de grammatica van geschreven taal.

    zet je daar, achter "tatjana", toch wél een komma, al wil je toch ook wél, tegelykertyd, opwinding en ongeduld verwoorden, dan kom je terecht in het register van het understatement; "ik barst van begeren - maar zie eens hoe rustig ik toch blyf." die betekenis zal dan echter tevens moeten blyken uit de zuivere inhoud van de byzin;

"tatjana, die zich, naar ik hier lees, volgens de juiste procedures heeft aangemeld, zou eventueel wel naar my mogen komen."

maar zelfs daarzo komt de toonaard van ingetogen opwinding toch alleen maar aan het oppervlak dankzy, of door de schuld van, de sensueel geladen, maatschappelyk geïnstalleerde vooroordelen rond specifiek de naam tatjana.

    om af te ronden nog deze:

"tatjana die zich, naar ik hier lees, volgens de juiste procedures heeft aangemeld, zou eventueel wel naar my mogen komen."

voor deze zin zal je nooit een uitgever vinden (tenzy je een beroemdheid bent, maar dan maakt het sowieso niet uit wàt je schryft.) iedereen zal oordelen dat je in de hier bovenstaande zin een keiharde vergissing begaat, door achter "tatjana" geen uitbreidende komma te plaatsen. terwyl jy juist wilde uitdrukken dat de auteur zich eerst, spreektalerig, vergaloppeert van opwinding ("tatjana die zich"), en dat hy zich daarnà pas, in al die nette, grammaticale byinnetjes die volgen, herpakt. je onderneemt daar dus een geniale emotionele beweging. helaas: de kunst bestaat eruit om in dit geval, dat geweldige idee toch maar te laten varen. je mag niet denken dat je alles mag, dat je god bent en dat de paus aan jouw voordeur staat. je moet je, om énigszins leesbaar te blyven, een béétje blyven schikken naar de wet.